Bir sulama kanalından çıkan tarih
2019’da Türkmen-Karahöyük yakınındaki bir sulama kanalında bulunan taş, Luvi hiyeroglifleriyle yazılmış bir kraliyet metni taşıyordu. Metinde ‘Büyük Kral Hartapu’ Muşki ülkesini, yani araştırmacıların Frigya ile ilişkilendirdiği siyasal gücü yenilgiye uğrattığını bildiriyordu. Yazıtın sekizinci yüzyıla tarihlenmesi, daha önce dağınık anıtlardan tanınan Hartapu adını yeni bir tarihsel bağlama yerleştirdi.
Buluntu tek başına bütün bir krallığın sınırlarını göstermez; fakat yaklaşık 35 metre yükselen ve geniş bir yerleşim alanına sahip Türkmen-Karahöyük’ün kraliyet merkezi olabileceğine ilişkin güçlü bir kanıt oluşturur. Yüzey araştırmaları ve 2024’te başlayan ortak kazılar, kentin farklı dönemlerde nasıl büyüdüğünü sınamaya devam ediyor.
Yazıt ile arkeoloji nasıl birlikte okunur?
Kraliyet yazıtları tarafsız kronikler değildir. Hükümdarın zaferini, meşruiyetini ve gücünü büyüten siyasal metinlerdir. Bu nedenle Hartapu’nun Frigya’yı ‘fethetme’ iddiası; yerleşim tabakaları, seramik dağılımı, bölgesel yollar ve başka yazıtlarla karşılaştırılmadan doğrudan olay kaydı kabul edilemez.
Arkeolojik kazı ise saray ya da sur aramakla sınırlı değildir. Evler, üretim alanları, hayvan ve bitki kalıntıları ile gündelik eşyalar, krallığın ekonomik tabanını ve halkın yaşamını görünür kılar. Metin seçkinlerin sesini, maddi kültür ise daha geniş toplumun izini taşıdığı için iki kanıt hattı birbirini denetler.
Yeni teknolojiler geçmişi nasıl görünür kılıyor?
ISAC’ın Hartapu sergisi, yazıtın yansıtma dönüşümlü görüntüleme gibi yöntemlerle ayrıntılı incelenmesini ve 3B kopyalarının üretilmesini öne çıkarıyor. Farklı açılardan verilen ışığın birleştirilmesi, aşınmış yüzeyde çıplak gözle seçilemeyen oyma izlerini belirginleştirebilir. 3B modeller ise eserin sürekli taşınmasına gerek kalmadan karşılaştırmalı çalışma ve eğitim olanağı sağlar.
Teknoloji yorumun yerini almaz; daha ölçülebilir ve paylaşılabilir veri üretir. Hartapu örneğinin önemi de tek bir ‘kayıp kral’ hikâyesinden fazlasıdır. Konya Ovası’nın Frigya ile Yeni Asur arasındaki siyasal coğrafyada pasif bir geçiş alanı değil, kendi merkezleri ve rekabetleri bulunan bir bölge olduğunu yeniden düşünmeye çağırır.
Yararlanılan kaynaklar
Kaynakça ve ileri okuma
Bu sayfa hazırlanırken aşağıdaki kurumların yayımladığı birincil veya kurumsal kaynaklar kullanıldı. Bağlantılar yeni sekmede açılır.
